TẬP TRUNG CỰC ĐỘ (Polarization of Attention)

Khả năng tập trung là một trong những nền tảng quan trọng nhất giúp trẻ phát triển toàn diện. Thế nhưng, nhiều phụ huynh thường nghĩ những biểu hiện như trẻ hay bỏ dở hoạt động, dễ bị xao nhãng, hoặc không nghe hết câu chuyện, hay xen ngang… chỉ là “trẻ con nó vậy!” rồi “lớn lên sẽ hết/ lớn lên mới tập trung đc, tuổi này biết gì”… và vì vậy ko có nỗ lực nào để hỗ trợ vun đắp cho khả năng tập trung của trẻ ngay từ nhỏ.

Trên thực tế, theo Montessori, đây là những biểu hiện cho thấy trẻ chưa được hỗ trợ đúng cách để rèn khả năng tập trung. Trẻ nhỏ cần môi trường và hoạt động phù hợp để trải nghiệm trạng thái tập trung cực độ, hay còn gọi là polarisation of attention, nơi mà trí não bắt đầu tự tổ chức và củng cố thói quen chú ý.

Trong trạng thái polarization of attention, trẻ hoàn toàn đắm mình vào một hoạt động, tự quên bản thân, khám phá và thử nghiệm với vật liệu, màu sắc, hình dạng hay các công cụ xung quanh. Đây là giai đoạn mà não bộ trẻ tái tổ chức các thông tin đã tiếp nhận, hình thành cấu trúc nhận thức mới và củng cố các kỹ năng vận động, quan sát, ghi nhớ và điều chỉnh hành vi. Khi trẻ đang trong trạng thái này, mọi sự can thiệp hay gián đoạn đều có thể làm cản trở quá trình học tập quan trọng. Montessori từng nhấn mạnh:

“The first essential for the child’s development is concentration. The child who concentrates is immensely happy.” (Yếu tố thiết yếu đầu tiên cho sự phát triển của trẻ là sự tập trung. Trẻ tập trung sẽ vô cùng hạnh phúc.)

Và:
“As soon as concentration has begun, act as if the child does not exist.” (Ngay khi sự tập trung bắt đầu, hãy hành động như thể đứa trẻ không tồn tại.)

Điều này có nghĩa là, khi trẻ tập trung sâu, vai trò của người lớn không phải là khen ngợi, động viên “giỏi lắm” để trẻ tiếp tục, hay nhắc nhở, “kéo” trẻ ra khỏi hoạt động (vì thấy làm cái gì ‘linh tinh’ mà ko chịu chơi trò chơi mình mới mua, ví dụ vậy), mà là quan sát, hỗ trợ tinh tế và tạo điều kiện cho trẻ tự phát triển.

Hiện tượng tập trung cực độ diễn ra qua ba giai đoạn: (1) chuẩn bị, (2) làm việc chuyên sâu và (3) nghỉ ngơi.

Ban đầu, trẻ chọn một hoạt động từ nhiều lựa chọn trong môi trường, bắt đầu chú ý và gắn bó với nó. Trong giai đoạn làm việc chuyên sâu, trẻ đạt mức tập trung cao nhất, có thể kéo dài đến 90 phút, và học hỏi thông qua thực hành, lặp lại, khám phá và thử nghiệm. Cuối cùng, trẻ bước vào giai đoạn nghỉ ngơi, mở ra với môi trường xung quanh và có thể chia sẻ trải nghiệm với người lớn hoặc bạn bè.

Lưu ý rằng hoạt động trẻ chọn đôi khi ko rõ ràng hay đúng ý trong mắt người lớn, nên quan trọng là cha mẹ phải quan sát trước khi can thiệp nhé. Ngoài ra, nhiều người lớn hay gắn sự tập trung với những công việc có vẻ nghiêm túc, nghiêm trọng của người lớn, như đọc, viết, làm toán, làm việc máy tính… và hay bỏ qua những khoảnh khắc tập trung của trẻ nhỏ trong những lúc trẻ chú ý vào những điều tưởng “tầm thường”, do đó cha mẹ hãy để ý hơn nha!

Môi trường được chuẩn bị là yếu tố then chốt trong Montessori

• Một không gian gọn gàng, trật tự, vật dụng phù hợp với kích thước và khả năng của trẻ, cùng các lựa chọn hoạt động phong phú nhưng vừa đủ và đúng với nhu cầu từng trẻ, giúp trẻ tự kiểm soát hành vi và tập trung lâu dài.
• Khi trẻ được phép chọn hoạt động, làm việc đến khi kết thúc và tự dọn gọn, trẻ học cách kiên trì, chịu trách nhiệm và duy trì chú ý.
• Các hoạt động lặp đi lặp lại như phân loại màu, ghép hình, xếp khối, hay các bài tập giác quan không chỉ giúp trẻ học khái niệm, kỹ năng mà còn rèn luyện khả năng tập trung, quan sát và tự điều chỉnh hành vi.
• Khi trẻ lớn hơn, các dự án kéo dài như trồng cây, xây mô hình hay các hoạt động sáng tạo nhiều ngày giúp trẻ học cách tập trung lâu dài, lên kế hoạch và theo dõi tiến trình.

Dấu hiệu cho thấy trẻ đang tập trung:

1. Say mê, quên thời gian và môi trường xung quanh
2. Trẻ hoàn toàn đắm mình vào hoạt động, ko để ý tiếng ồn, người khác gọi hay các yếu tố xung quanh.
3. Có thể chơi hoặc làm việc liên tục trong thời gian dài mà không bị gián đoạn.
4. Lặp lại hành vi một cách kiên trì
5. Trẻ làm đi làm lại một hoạt động giống nhau (ví dụ: xếp khối, rót nước, phân loại màu) với sự tập trung cao.
6. Việc lặp lại không phải nhàm chán mà giúp trẻ củng cố kỹ năng và kiến thức.
7. Chú ý đến chi tiết
8. Trẻ quan sát tỉ mỉ, phát hiện các sai sót, điều chỉnh hành vi để hoàn thiện công việc.
9. Thường tự kiểm tra, tự điều chỉnh mà ko cần nhắc nhở.
10. Tự kiểm soát hành vi và môi trường
11. Trẻ chọn hoạt động, thực hiện đến khi hoàn thành và thường tự dọn gọn.
12. Không cần ép buộc hay nhắc nhở liên tục từ người lớn.
13. Thể hiện niềm vui và sự hài lòng
14. Khi trẻ đạt được mục tiêu trong hoạt động, trẻ cảm thấy hạnh phúc, tự hào.
15. Niềm vui này xuất phát từ chính khả năng tập trung và hoàn thành việc của bản thân, ko phải từ lời khen hay phần thưởng bên ngoài.

Khả năng tập trung từ sớm không chỉ giúp trẻ học tốt mà còn hình thành năng lực sống toàn diện: tự chủ, kiên nhẫn, quan sát tinh tế và cảm nhận sâu sắc. Cha mẹ đóng vai trò là người tạo điều kiện: chuẩn bị môi trường phù hợp, tôn trọng lựa chọn và nhịp điệu của trẻ, quan sát và hỗ trợ khi cần thiết. Khi được dẫn dắt đúng cách, trẻ sẽ học cách tập trung một cách tự nhiên và bền vững, từ đó phát triển toàn diện cả về trí tuệ lẫn cảm xúc. Montessori nhấn mạnh rằng trẻ hạnh phúc, tự chủ và phát triển bền vững khi biết tập trung, và đây chính là món quà lớn nhất mà cha mẹ có thể trao cho con ngay từ những năm đầu đời.