Quan Sát Trẻ: Khách Quan Hay Chủ Quan?

Trong Montessori, quan sát là chìa khóa để thấu hiểu trẻ. Chỉ khi quan sát đúng, chúng ta mới có thể hỗ trợ con phát triển theo nhịp điệu tự nhiên của con. Nhg có một vấn đề hầu như ai cũng từng gặp, cả những giáo viên mới và cả lâu năm (có thể xảy ra trong khoảnh khắc thoáng qua mà ko nhận ra…), chính là chúng ta tưởng mình đang quan sát khách quan, nhg thực ra lại vô thức thêm vào cảm xúc, suy nghĩ hay kỳ vọng cá nhân của mình vào đó.

Quan sát khách quan là khi chúng ta chỉ ghi nhận những gì mắt thấy tai nghe, ko thêm nhận xét hay suy đoán. Ví dụ, khi con đang chơi khối gỗ, chúng ta chỉ cần ghi lại: “Con lấy một khối gỗ màu xanh, sau đó lấy tiếp 3 khối gỗ màu đỏ đặt lên thảm.” Nhg nếu ta ghi: “Con chọn các khối gỗ để chơi và có vẻ thích khối gỗ màu đỏ hơn.” thì ta đã đưa vào suy đoán của bản thân vào. Chúng ta đâu biết chắc con “thích” gì, ta chỉ thấy con chọn 1 màu xanh và 3 màu đỏ mà thôi.

Quan sát chủ quan thường xảy ra rất nhanh trong tích tắc, vì người lớn chúng ta đã quen gắn ý nghĩa cho hành vi. Chỉ cần thấy con bỏ dở một hoạt động, ta dễ nghĩ “con chán rồi” hay “con mất tập trung.” Hoặc khi thấy con ôm đồ chơi kođưa cho bạn, ta vội cho rằng “con ích kỷ, ko chịu chia sẻ.” Nhưng đôi khi sự thật lại rất khác. Có khi nếu hỏi lại trẻ, bạn mới biết trẻ đang giữ đồ chơi dùm cho 1 người bạn đi uống nước. Nếu chỉ nhìn từ bên ngoài và vội vàng trách mắng, chúng ta dễ làm con tổn thương và mất niềm tin.

Nguyên nhân khiến chúng ta quan sát theo cảm tính thường đến từ thói quen đánh giá, định kiến giới, cảm xúc cá nhân lúc đó, hay đơn giản là mong đợi con làm tốt hơn. Khi ta đang mệt hoặc đang vội, cách nhìn sự việc dễ trở nên tiêu cực hơn. Chính vì vậy, việc luyện tập quan sát khách quan cũng là một cách để cha mẹ điều chỉnh lại chính mình, giúp bạn giữ bình tĩnh, lắng nghe con kỹ hơn trước khi phản ứng.

Một mẹo nhỏ là khi viết ra câu quan sát, hãy thử bỏ đi những từ mang tính cảm xúc hoặc gán nhãn, chỉ giữ lại hành vi cụ thể, thời gian, lời nói thực tế (nếu có). Ví dụ: thay vì ghi “Con lười học nên cứ ngồi nghịch bút.” thì hãy chỉ ghi đúng những gì diễn ra trước mắt “Con ngồi trước bàn học, xoay bút trong tay trong hai phút, chưa mở sách.” –> Cách diễn đạt này giúp ta nhìn tình huống đúng bản chất, ko bị cảm xúc dẫn dắt.

Ví dụ thực tế trong gia đình

Để các ba mẹ dễ hình dung, dưới đây mình có thêm vài ví dụ thường gặp:

• Giờ ăn: “Con kén ăn, ko chịu ăn rau.” vs “Con gắp một miếng rau, đặt sang mép đĩa và ko ăn trong suốt bữa ăn.”
• Khi học bài: “Con mơ màng, ko tập trung học.” vs “Con ngồi nhìn ra cửa sổ trong 40 giây, sau đó mới mở sách ra.”
• Khi chơi với em: “Con ích kỷ, ko cho em mượn đồ chơi.” vs “Con ôm con gấu bông vào ngực, nói: ‘Không, của chị.'”
• Buổi sáng trước giờ đi học: “Con bướng bỉnh, ko chịu mặc áo.” vs “Con cầm áo trong tay, giữ chặt, và nói ‘Con ko muốn mặc’ trong khoảng 3 phút.”

Các ba mẹ có thể thử bài tập nhỏ ở nhà: chọn một khoảnh khắc trong ngày, quan sát con trong 5 phút và ghi ra 5 câu mô tả. Sau đó đọc lại, gạch bỏ những từ mang cảm xúc hay suy đoán và viết lại theo cách khách quan. Nếu đc hãy chia sẻ với các phụ huynh khác hoặc với giáo viên để cùng thảo luận, dần dần bạn sẽ thấy mình có thể quan sát chính xác và bình thản hơn.

Khi quan sát khách quan, chúng ta sẽ tăng khả năng hiểu rõ sự thật, ko bị cảm xúc dẫn dắt, từ đó đưa ra quyết định hỗ trợ con chính xác hơn. Và nó là 1 cách để bạn học cách tôn trọng con như một cá thể độc lập và ko bị dán nhãn.

Trong khóa học Chuyên sâu về nuôi dạy con theo Montessori của mình có hẳn 1 bài chia sẻ cách quan sát con dành cho cha mẹ nên cha mẹ nào quan tâm có thể đăng ký tham gia nha, học online với nhiều video và tài liệu hỗ trợ tự học theo nhu cầu nên rất tiện lợi để xem đi xem lại nếu cần. Link mình để trong comment.

Nhắn gửi đến các bậc cha mẹ:

Việc luyện tập quan sát khách quan có thể cần thời gian, nhg mỗi lần bạn dừng lại, hít thở và nhìn con một cách chân thành trung thực, bạn đang trao cho con một món quà lớn: sự thấu hiểu và tôn trọng. Nếu ba mẹ nào có những tình huống quan sát thú vị, đừng ngại chia sẻ trong comment bên dưới nha.