Dù là một bài viết ngắn và không được nhắc đến nhiều, “Một vài lời khuyên dành cho giáo viên” viết vào năm 1924 lại chứa đựng những quan sát rất tinh tế của Maria Montessori về cách người lớn nên hiện diện như thế nào bên cạnh trẻ. Những điều bà viết không chỉ dành cho giáo viên trong lớp học, mà còn rất gần gũi với cha mẹ trong đời sống hằng ngày cùng con.
Trước hết, Montessori nhấn mạnh vai trò của môi trường.
Bà cho rằng giáo viên không nên đặt toàn bộ sự chú ý vào đứa trẻ, mà cần dồn tâm sức vào việc chuẩn bị môi trường. Chính môi trường, chứ không phải lời nhắc nhở của người lớn, mới là người thầy âm thầm dạy trẻ mỗi ngày. Một không gian ngăn nắp, có trật tự, đẹp vừa vặn và nhất quán sẽ tự nhiên khơi gợi sự tò mò và mong muốn hoạt động nơi trẻ. Khi mỗi vật dụng đều có chỗ để rõ ràng, trẻ có thể tự lấy và tự cất, trẻ không chỉ học cách sử dụng đồ vật mà còn học cách tôn trọng không gian chung. Trật tự của môi trường dạy trẻ sự ngăn nắp hiệu quả hơn bất kỳ lời dạy nào.
Từ đó, Montessori nói đến giá trị của những công việc đời thường: các bài tập thực hành cuộc sống.
Bà khuyến khích người lớn chuẩn bị cho trẻ những hoạt động gắn với đời sống thực, như lau bàn, rửa tay, rửa ly, chăm sóc cây, dọn dẹp sau khi làm dơ. Những việc này không cần được xếp vào một lịch trình cứng nhắc. Khi tay bẩn thì rửa tay, khi sàn dơ thì quét. Sự tự nhiên ấy mới đúng với nhịp sống thực tế của trẻ. Dù rất đơn giản, các hoạt động này nuôi dưỡng nơi trẻ ý thức, sự độc lập và tinh thần trách nhiệm. Nếu có lúc trẻ say mê một công việc nào đó đến mức làm đi làm lại cả ngày, người lớn không cần lo lắng. Đó là “sự bùng nổ tập trung”, dấu hiệu của khả năng tập trung sâu, một giai đoạn phát triển rất lành mạnh. Việc của người lớn là hướng dẫn rõ ràng lúc ban đầu, rồi sau đó hãy lùi lại, quan sát và không can thiệp.
Một trong những điều Montessori đặc biệt lưu ý là đừng phá vỡ động lực bên trong của trẻ.
Bà nhận thấy rằng rất nhiều hành động can thiệp của người lớn, dù xuất phát từ thiện ý, lại vô tình làm trẻ thu mình lại. Có những đứa trẻ lần đầu dám đứng lên lấy học cụ, nhưng khi người lớn quá phấn khích, chạy đến hỏi han, sự chú ý ấy khiến trẻ xấu hổ và không dám thử lại trong một thời gian dài. Có những đứa trẻ thể hiện tình cảm một cách vụng về, nhưng khi bị chỉnh sửa, trẻ cảm thấy bị tổn thương và không còn dám bộc lộ nữa. Có những trẻ đang cố gắng làm một việc gì đó, dù còn sai, nhưng nếu bị chen vào chỉ dẫn giữa chừng, trẻ sẽ mất hứng và bỏ cuộc. Montessori ví trẻ như những con ốc sên, khi bị chạm vào không đúng lúc, sẽ rụt trở lại vào trong vỏ. Vì thế, khi động lực của trẻ đang lành mạnh và tự phát, người lớn cần biết lùi lại, để trẻ được thể hiện theo cách của mình.
Montessori cũng đưa ra một lời khuyên nghe có vẻ ngược với thói quen của chúng ta: đừng vội vàng khen ngợi!
Bà nhận thấy rằng lời khen, nếu không cần thiết, có thể làm trẻ cảm thấy bị “bắt gặp” và mất đi sự tự nhiên. Một đứa trẻ đang cư xử tử tế, nếu bị khen trước mặt người khác, có thể cảm thấy ngượng ngùng và quay lại hành vi cũ. Sự tử tế chân thật thường lớn lên trong lặng lẽ, không cần được soi vào hay công nhận tức thì. Khi người lớn để yên cho điều tốt đẹp được tiếp diễn, trẻ có cơ hội làm điều đúng vì chính nó, chứ không phải vì phản ứng của người khác.
Tuy vậy, Montessori không hề cổ vũ sự buông lỏng.
Bà rất rõ ràng rằng người lớn cần can thiệp ngay khi trẻ có những hành vi bất cẩn, thiếu tôn trọng hoặc gây xáo trộn môi trường chung. Những hành vi như kéo ghế gây ồn, cắt ngang đường người khác mà không xin phép, làm rơi đồ không dọn, đóng cửa mạnh hay nói năng thiếu lịch sự đều cần được chỉnh sửa. Nhưng cách chỉnh sửa cũng rất quan trọng. Montessori nhấn mạnh rằng việc này nên được làm một cách riêng tư, nhẹ nhàng và cụ thể, không làm trẻ xấu hổ trước người khác. Người lớn không lên án con người của trẻ, mà chỉ nhắc đến hành vi cần điều chỉnh.
Từ đầu đến cuối, những lời khuyên của Montessori đều xoay quanh một tinh thần nhất quán: tôn trọng nhân cách của trẻ. Trẻ cần không gian để thử, thời gian để lớn lên và sự tin tưởng để xây dựng nội lực từ bên trong. Giáo dục, trong cách nhìn của bà, không phải là điều khiển, đánh giá hay uốn nắn liên tục, mà là gieo những hạt giống đúng chỗ rồi kiên nhẫn chờ chúng nảy mầm.
Thông điệp dành cho cha mẹ và giáo viên Montessori vì thế cũng rất rõ ràng. Hãy là người gieo hạt, chứ không phải người ép trái. Hãy quan sát nhiều hơn là giảng dạy, tin tưởng nhiều hơn là kiểm soát. Khi người lớn biết lùi lại đúng lúc, trẻ sẽ có cơ hội tiến lên theo cách vững vàng và đúng với nhịp phát triển của chính mình.
Khám phá thêm từ hoichamemontessori.com
Đăng ký để nhận các bài đăng mới nhất được gửi đến email của bạn.