CHƠI TƯỞNG TƯỢNG TRONG MONTESSORI

Trong cộng đồng cha mẹ Montessori ở Việt Nam, câu hỏi về chơi tưởng tượng xuất hiện rất thường xuyên. Nhiều cha mẹ băn khoăn: “Montessori chú trọng thực tế, vậy con chơi đóng vai, nói chuyện một mình, bày ghế thành tàu xe, làm bác sĩ / bán hàng… có đi ngược Montessori ko?”

Câu trả lời là: không những ko đi ngược, mà nếu hiểu đúng, chơi tưởng tượng chính là một phần rất tự nhiên trong quá trình phát triển của trẻ theo tinh thần Montessori.

Điều quan trọng ko nằm ở việc con có chơi tưởng tượng hay ko, mà là trí tưởng tượng đó đc nuôi dưỡng từ đâu và phục vụ cho điều gì trong sự phát triển của con.

Maria Montessori từng viết: “Sức mạnh của ngay cả một đứa trẻ nhỏ bé nhất còn lớn hơn rất nhiều so với những gì ta tưởng, nhưng sức mạnh đó chỉ có thể bộc lộ khi trẻ được tự do.”

Tự do ở đây không phải là buông thả, mà là tự do trong một môi trường có trật tự, ý nghĩa và gắn với đời sống thật.

Trong Montessori, trí tưởng tượng ko phải hoạt động “bịa ra cho vui”, mà là kết quả của việc trẻ đã sống đủ sâu với thế giới thực. Khi trẻ đc chạm vào đời sống thật, quan sát người thật, tham gia những công việc thật và nghe những câu chuyện có ý nghĩa, trí tưởng tượng sẽ tự nhiên xuất hiện như một bước phát triển tiếp theo, rất tinh tế và có trật tự.

Có một trải nghiệm rất đáng yêu trong lớp Montessori của mình ở NZ: sau khi đc nghe đọc truyện về một đoàn tàu, vài trẻ đã tự khởi xướng một “chuyến tàu tưởng tượng” ngay trong lớp. Không cần đồ chơi đóng vai, ko có khu vực giả lập, chỉ có lời nói thì thầm, chuyển động chậm rãi, đổi vai linh hoạt, biết đi vòng quanh thảm làm việc của bạn, biết mời, biết chờ, biết chấp nhận khi bạn khác từ chối tham gia. Câu chuyện dần có mở đầu, cao trào, kết thúc. Ngôn ngữ từ đời thường chuyển sang ngôn ngữ kể chuyện, giàu hình ảnh hơn. Đó ko phải là chơi hỗn loạn, mà là việc chơi đc nâng đỡ bởi trật tự nội tâm.

Từ đây, có thể thấy rằng trong Montessori, ko phải mọi dạng chơi tưởng tượng đều giống nhau. Có một sự khác biệt rất quan trọng mà cha mẹ cần nhận ra.

Có những dạng tưởng tượng mang tính rỗng, dựa trên những điều huyễn hoặc (fantasy) tức là tách rời hoàn toàn khỏi trải nghiệm thực tế của trẻ. Ví dụ, một trẻ hầu như ko đc tham gia việc nhà, ko có cơ hội quan sát công việc người lớn, phần lớn thời gian chỉ nhập vai siêu nhân, phép thuật, sức mạnh siêu nhiên. Những hình ảnh này chủ yếu đến từ việc xem TV/điện thoại hoặc người lớn rót vào đầu trẻ qua những nội dung fantasy, trẻ hấp thu thụ động nhiều hơn là tự tạo dựng. Dạng tưởng tượng này nếu chiếm phần lớn đời sống tinh thần, trẻ dễ thiếu chiều sâu khái niệm, khó gắn tư duy với thế giới thật, và khó hình thành trật tự nội tâm.

Ngược lại, Montessori đặc biệt coi trọng trí tưởng tượng có gốc thực. Đó là khi trẻ đã sống, đã thấy, đã làm, rồi dùng trí tưởng tượng để chuyển hóa trải nghiệm đó. Trẻ từng đi chợ cùng mẹ thì về nhà chơi bán hàng. Trẻ thấy ba sửa xe thì xếp ghế thành gara. Trẻ từng đi tàu lửa, đi máy bay, đi phà… thì tái hiện lại bằng chuyển động và ngôn ngữ của riêng mình. Trẻ đc nghe kể chuyện sau đó kể lại theo cách khác, thêm chi tiết, thêm cảm xúc. Đây là trí tưởng tượng có nền tảng, giúp trẻ hiểu thế giới sâu hơn, phát triển ngôn ngữ, tư duy biểu tượng và khả năng kể chuyện – những nền tảng rất quan trọng cho việc học sau này.

Vì vậy, Montessori ko kìm hãm việc chơi hay trí tưởng tượng. Montessori chỉ đặt câu hỏi về nền móng của trí tưởng tượng đó. Trí tưởng tượng cần mọc rễ từ đời sống thật, rồi mới có thể vươn cành một cách vững vàng. Montessori phản đối việc dùng “chơi” như một sự thay thế cho đời sống thật, khi trẻ bị tước mất cơ hội được làm việc thật, sống thật. Khi trẻ được sống đủ đầy, chơi – nếu xuất hiện – sẽ không làm loãng việc học, mà trở thành cách trẻ tích hợp, xử lý và mở rộng thế giới của mình.

Vậy cha mẹ có thể làm gì để hỗ trợ chơi tưởng tượng cho con, mà vẫn đúng tinh thần Montessori?

1. Điều đầu tiên, và quan trọng nhất, là cho con sống thật trước khi chơi giả. Cho con tham gia việc nhà phù hợp độ tuổi: nhặt rau, vo gạo, lau bàn, xếp quần áo, treo đồ. Cho con đi chợ, đi siêu thị, quan sát cô bán hàng, chú bảo vệ, người thu ngân. Cho con thấy bố mẹ làm việc, sửa đồ, nấu ăn, chăm sóc người khác. Khi trẻ đã “no đủ” trải nghiệm thực, chơi tưởng tượng sẽ tự xuất hiện, ko cần gợi ý hay thúc ép.
2. Ko cần quá nhiều đồ chơi đóng vai sẵn theo kịch bản. Ở nhà, một chiếc ghế nhựa có thể là xe buýt, một cái rổ có thể là quầy bán rau, một chiếc khăn có thể là em bé. Càng ít đồ chơi định sẵn vai trò, trí tưởng tượng của trẻ càng linh hoạt và sáng tạo.
3. Khi con chơi tưởng tượng, hãy quan sát nhiều hơn can thiệp. Đừng vội định hướng hay thay đổi kịch bản, đừng vội hỏi dồn dập, đừng biến cuộc chơi thành “giờ học”. Hãy lắng nghe ngôn ngữ con dùng, vai trò con chọn, cảm xúc con đang thể hiện. Chơi tưởng tượng là một có hội quý giá để cha mẹ hiểu nội tâm của con.
4. Sách là hạt giống rất tốt cho trí tưởng tượng có gốc thực. Ưu tiên sách giàu hình ảnh, giàu nhịp điệu, kể về đời sống thật: con người, phương tiện, thiên nhiên, nghề nghiệp, những câu chuyện giản dị nhưng có chiều sâu. Đọc chậm, đọc cùng con. Sách ko để con đóng vai y hệt, mà để con lấy chất liệu rồi kể lại câu chuyện của riêng mình.

Tuy nhiên, cũng cần tinh tế quan sát những dấu hiệu cảnh báo.

Nếu trẻ chỉ chơi tưởng tượng mang tính trốn tránh thực tế, né hoạt động thật, khó quay lại đời sống hằng ngày, dễ cáu gắt khi bị gián đoạn, hoặc tưởng tượng gắn nhiều với bạo lực / sức mạnh / thắng thua cực đoan, đó là lúc cha mẹ cần xem lại: liệu trải nghiệm thực của con có đủ chưa, môi trường có quá nhiều kích thích ảo hay ko, và con có đang thiếu sự kết nối an toàn/có ý nghĩa với người lớn hay ko.

Chơi tưởng tượng, khi đc nuôi dưỡng đúng cách, ko làm trẻ xa rời thực tế, mà ngược lại, giúp trẻ hiểu thực tế sâu hơn. Đó là nơi trẻ luyện tập ngôn ngữ, xã hội, cảm xúc, tư duy… trong một không gian an toàn và đầy ý nghĩa.

Nếu một ngày bạn thấy con xếp ghế thành dãy ghế trên xe buýt, bày bán rau như ngoài chợ, ru “em bé” bằng giọng rất người lớn, hay thì thầm nói chuyện một mình rất tập trung… hãy yên tâm. Đó ko phải là con “chơi linh tinh”, mà là trí tưởng tượng của con đang lớn lên từ đời sống thật, đúng với tinh thần Montessori!

Nếu bạn đọc đến đây và cảm thấy mình vẫn còn nhiều băn khoăn trong việc hiểu đúng các giai đoạn phát triển của con, đôi lúc ko chắc khi nào nên can thiệp, khi nào nên lùi lại, hoặc muốn có một bức tranh Montessori đầy đủ, có hệ thống và có thể áp dụng vào môi trường gia đình, hãy tham gia Khóa học Chuyên sâu về Nuôi dạy con theo Montessori, được thiết kế dành riêng cho cha mẹ, không phải giáo trình học thuật khô cứng. Khóa học đi rất sâu vào nền tảng phát triển của trẻ, cách chuẩn bị môi trường, cách quan sát, hiểu và đồng hành với con từ bên trong, để những câu hỏi như chơi tưởng tượng, kỷ luật, ranh giới, tự lập… không còn là những mảnh rời rạc.

Cha mẹ có thể tìm hiểu chi tiết khóa học tại đây:
https://hoichamemontessori.com/courses/khoa-hoc-chuyen-sau-ve-nuoi-day-con-theo-montessori/

Mong rằng dù bạn tham gia khóa học hay chỉ dừng lại ở bài viết này, điều đọng lại vẫn là sự an tâm: khi con chơi tập trung, chơi gắn với đời sống thật là con đang lớn lên đúng cách, từng chút một xây dựng nội lực để hiểu thế giới và chính mình.