Trí tưởng tượng trong Montessori – Bảo vệ ngọn lửa sáng tạo thiêng liêng của trẻ

Có bao giờ bạn nghe ai đó nói rằng “Montessori ko khuyến khích sự sáng tạo” chưa?
Thực ra, Montessori tôn trọng trí tưởng tượng đến mức muốn bảo vệ nó khỏi những hình ảnh đóng khung và sự áp đặt sớm.

Mình nhớ hồi mười mấy tuổi đc đọc cuốn Harry Potter lần đầu, khá lâu trước khi loạt phim ra mắt. Lúc đó, thế giới thần kỳ trong truyện đc vẽ nên trong đầu mình khi đó là do chính mình tạo nên và hoàn toàn chỉ thuộc về riêng mình thôi. Mình có thể thay đổi màu áo của cụ Dumbledore, tưởng tượng Hogwarts nằm ven hồ trong sương mờ hay giữa rừng cổ thụ. Nhưng sau khi xem phim, thì hình ảnh người diễn viên diễn vai Dumbledore đó đã gắn chặt trong đầu và mình ko còn “thấy” thầy Dumbledore mình tự tạo ra trước đó nữa.

Trải nghiệm nhỏ đó khiến mình nhận ra một điều sâu sắc: những hình ảnh cụ thể có thể giam hãm trí tưởng tượng. Khi ta đc “cho sẵn” cách một thứ nên trông như thế nào, tâm trí sẽ bớt tự do để vẽ nên những phiên bản riêng của nó. Điều này càng đúng với trẻ nhỏ, những tâm hồn đang trong giai đoạn hình thành khả năng tư duy và sáng tạo độc lập.

Trong giáo dục Montessori, người ta thường hiểu nhầm rằng phương pháp này “ko khuyến khích tưởng tượng”, nhưng thực ra điều Montessori muốn tránh chính là sự áp đặt của thế giới người lớn. Chúng ta ko cần đem đến cho trẻ những phép màu, siêu anh hùng hay gấu biết nói để “nuôi dưỡng trí tưởng tượng”. Ko cần phải trang trí rực rỡ đủ sắc màu với hình ảnh công chúa màu hồng, hoàng tử màu xanh… Trẻ ko cần điều đó. Trẻ cần thực tại, cần đc chạm vào đất, nghe tiếng gió, quan sát con bướm thoát kén, hay lắng nghe câu chuyện thật về một con cá voi di cư hàng ngàn dặm mỗi năm. Lúc đó, trí tưởng tượng của trẻ đc thắp sáng ko phải bởi phép màu, mà bởi sự kỳ diệu có thật của tự nhiên. Chính những trải nghiệm thật đó mới thắp sáng trí tưởng tượng từ bên trong, thay vì đổ tràn những hình ảnh sẵn có từ bên ngoài.

Bà Maria Montessori đã nói:

“This strength of imagination in the child under six is usually expended on toys and fairy tales, but surely we can give him real things to imagine about, so putting him in more accurate relation with his environment.”
(Education for a New World, p73)

Tạm dịch: “Sức mạnh tưởng tượng này ở trẻ dưới sáu tuổi thường hay được gắn với đồ chơi và truyện cổ tích, nhưng chắc chắn chúng ta có thể cho trẻ những thứ thực tế để tưởng tượng, giúp trẻ có mối quan hệ chính xác hơn với môi trường xung quanh.”

Trí tưởng tượng thật ko tách rời khỏi đời sống. Nó đc nuôi dưỡng từ cảm xúc thật, hình ảnh thật, vật chất thật, chứ ko phải những hình ảnh giả định. Khi trẻ đc sống trong thế giới chân thực, tâm trí chúng trở nên vô cùng màu mỡ để sáng tạo: chúng có thể tưởng tượng lại câu chuyện con ong tìm mật, hình dung các vì sao trên trời, hay mường tượng về sự hình thành của núi lửa từ dòng dung nham. Đó chính là tưởng tượng có gốc rễ, tưởng tượng nuôi dưỡng trí tuệ và tinh thần.

“Not only can imagination travel through infinite space, but also through infinite time; we can go backwards through the epochs, and have the vision of the earth as it was, with the creatures that inhabited it.”
(Maria Montessori, To Educate the Human Potential, p10)

Tạm dịch: “Trí tưởng tượng ko chỉ có thể du hành qua không gian vô tận mà còn qua thời gian vô tận; chúng ta có thể quay ngược thời gian và hình dung về trái đất như nó vốn có, với những sinh vật sống trên đó.”

Trong lớp học Montessori, đặc biệt ở cấp tiểu học trợ lên, giáo viên cũng là người kể chuyện, ko phải kể truyện cổ tích viễn tưởng, mà kể những câu chuyện có thật, giàu hình ảnh, về sự hình thành trái đất, về các nhà thám hiểm, về loài vật, về những nền văn minh cổ đại. Những câu chuyện đó ko hề kém phần kỳ diệu, nhưng chúng thức tỉnh trí tưởng tượng trong thực tại. Những câu chuyện đó gọi là Great Stories sẽ đc trao cho trẻ tiểu học mỗi năm, và sau từng năm, trẻ sẽ càng khám phá ra đc nhiều điều thú vị hơn để đào sâu nghiên cứu tìm hiểu nhiều hơn nữa.

“The secret of good teaching is to regard the child’s intelligence as a fertile field in which seeds may be sown, to grow under the heat of flaming imagination.”
(Maria Montessori)

Tạm dịch: “Bí quyết của phương pháp giảng dạy tốt là coi trí thông minh của trẻ như một cánh đồng màu mỡ để gieo mầm, để phát triển dưới sức nóng của trí tưởng tượng rực cháy.”

Khi chúng ta ko cố định, ko áp đặt, ko vội vàng giải thích, trí tưởng tượng của trẻ đc tự do lớn lên, như một hạt mầm tìm thấy ánh sáng của riêng nó.

Trong môi trường đó, trẻ đc tiếp xúc với công cụ thật, câu chuyện thật, thời gian thật trong thiên nhiên, và ngôn ngữ thật. Trẻ ko bị lấp đầy bởi những hình ảnh định sẵn, mà đc trao ko gian để tự vẽ nên thế giới của riêng mình.

Khi chúng ta bảo vệ trí tưởng tượng thật, ta ko chỉ nuôi dưỡng sáng tạo, mà ta đang bảo vệ sự độc lập của tâm hồn, và giúp trẻ giữ lại ngọn lửa nguyên sơ của chính mình.