Đối phó với cơn thịnh nộ (tantrum) của trẻ

Trẻ từ 1-5 tuổi trải qua những cơn giận dữ trong đời sống hàng ngày thật ra không quá đáng ngại. Vì trong giai đoạn này, trẻ đang dần nhận ra mọi thứ không phải lúc nào cũng diễn ra theo đúng ý mình. Và với tư cách là cha mẹ, chúng ta cần giúp con của mình học cách đối phó với những cảm xúc này và cách để cải thiện tình hình.

Những cơn giận dữ này có thể gây khó chịu cho cha mẹ. Không dễ dàng để bạn có thể nhận ra hoặc nhớ ra rằng những lúc như vậy, điều trẻ thực sự đang làm đó chính là yêu cầu được bạn giúp đỡ. Trẻ đang bị choáng ngợp bởi một tình huống nào đó và cần sự hỗ trợ của bạn để bình tĩnh lại, chứ trẻ không phải đang nhắm vào bạn và trút cơn giận dữ lên bạn.

Cách để chúng ta hạn chế được cơn thịnh nộ ở trẻ

Cha mẹ có thể tránh được những cơn giận dữ trước khi con mất kiểm soát và bùng nổ. Khi nhìn thấy những dấu hiệu đầu tiên cho thấy con bạn đang mất dần sự bình tĩnh, cha mẹ có thể áp dụng một số cách như sau để giúp trẻ vững vàng hơn:

1. Hãy chuẩn bị sẵn sàng: mang theo một chiếc túi nhỏ với một số trò chơi đơn giản và một số đồ ăn nhẹ yêu thích nếu bạn cần con phải giữ kiên nhẫn trong một thời gian, ví dụ như khi chờ trong phòng khám hay ngồi trong tiệm café.

2. Ghi nhận mong muốn/cảm xúc của trẻ: “Con đang muốn được ở chơi lâu hơn”; “Bây giờ con đang rất thèm được uống nước cam!”; “Con đang buồn vì bị lấy mất món đồ con đang chơi.”…

3. Chuyển hướng sự chú ý của trẻ: “Con không thể leo lên cái bàn này, nhưng con có thể trèo lên cái khung này rồi đánh đu qua chỗ này nè!”

4. Hãy hạ người xuống ngang với tầm của trẻ: “Trông con có vẻ thất vọng. Con có muốn cho mẹ xem lại không?”

5. Nếu trẻ đang gặp khó khăn, hãy hỏi xem trẻ có cần giúp đỡ gì không: hãy giúp đỡ trẻ vừa đủ nếu trẻ đồng ý và sau đó lùi lại để trẻ tiếp tục.

6. Cho trẻ lựa chọn: Lưu ý rằng những lựa chọn bạn đưa ra không đi ngược lại với kế hoạch của bạn “Con muốn mang giày hay đội nón trước?”

7. Thiết lập các thói quen trình tự từ trước: “Sau khi ăn trưa xong, chúng ta sẽ đi vệ sinh, đọc sách rồi nghỉ trưa.”

8. Hãy để trẻ thể hiện cơn giận của mình một cách sáng tạo: “Hãy cho cha/mẹ thấy con tức giận đến như thế nào. Ở đây có giấy và bút nè. Wow, đó là những vòng tròn rất là lớn. Con thật sự rất là tức giận đúng không!”. Bạn hãy ‘thực hành’ trước việc “vẽ cảm xúc” này những lúc trẻ còn bình tĩnh, và minh họa bằng cách tự nói về cảm xúc của bản thân, những cảm xúc khác nhau với màu sắc, kích thước khác nhau…

Những yếu tố kích hoạt cơn thịnh nộ ở trẻ

Có nhiều điều leo thang dần dần và rồi bùng nổ một cơn thịnh nộ nơi trẻ. Có thể là cảm xúc thất vọng, hay sự tức tối, hoặc đôi khi là vì trẻ thấy bất an, hay mệt mỏi, bị đói hoặc bị kích thích quá mức, hoặc khả năng giao tiếp của trẻ còn hạn chế… Trẻ có thể nằm vật ra sàn, đẩy người lớn ra, tay chân quơ quào, đánh trúng người khác hoặc làm vỡ đồ đạc xung quanh.

Cha mẹ nên để ý và ghi nhớ những điều có thể khiến con nổi cơn thịnh nộ: một ngày có quá nhiều hoạt động hay sự kiện, trẻ vừa chuyển nhà mới, trường mới, hay vừa lên chức anh/chị, hay gặp gỡ một số người nhất định nào đó… Thông thường, những yếu tố kích hoạt này không được chúng ta nhớ tới khi trẻ bộc phát mà chúng ta chỉ thấy những nguyên nhân bề nổi như là khi trẻ được yêu cầu rời khỏi sân chơi, ăn những món trẻ không thích, hoặc khi phải thay quần áo khi rời khỏi nhà.

Việc trẻ nổi cơn thịnh nộ không có gì đáng lo. Cha mẹ hãy ghi nhận sự không hài lòng của con với những gì đang diễn ra, và hỗ trợ con thực hiện những điều con không thích nhưng cần thiết. Chứ bạn không nên thay đổi và nhượng bộ thì lần sau con sẽ còn hét to hơn nữa để đạt được ý muốn của mình.

Thật khó để luôn giữ vững những giới hạn, nhưng cố gắng của bạn sẽ được đền đáp về lâu dài. Trẻ sẽ học được rằng khi bạn nói không, thì nó thực sự nghĩa là không; và khi bạn nói có, thì nghĩa là có. Do việc này không dễ dàng nên cha mẹ cần thảo luận và thống nhất những việc cần kiên quyết, những việc nào không quá quan trọng, để bản thân không bị thiếu nhất quán dẫn đến việc trẻ cũng bị rối theo và cơn thịnh nộ càng dễ bị kích hoạt hơn.

Các lựa chọn thay thế cho hình phạt time out – cách giúp con bạn bình tĩnh lại:

Khi trẻ đang nổi cơn thịnh nộ, một số người sẽ khuyên nên cho trẻ “time out”, phạt đứng một góc hay ngồi một mình trong một khoảng thời gian. Điều này không thực sự hữu ích vì lúc đó con bạn đang gián tiếp yêu cầu được giúp đỡ để bình tĩnh lại nhưng bạn lại không trao cho trẻ sự hỗ trợ nào mà còn trách phạt. Khi đó, trẻ sẽ tiếp tục tức giận với chúng ta chứ không hề hối tiếc về những gì đã làm. Hoặc trẻ sẽ cố gắng làm cách nào đó để sau này không bị phát hiện để không phải chịu hình phạt.

Thay vào đó, bạn hãy giúp con bình tĩnh lại. Không có nghĩa là chúng ta chấp nhận hành vi của trẻ, nhưng mấu chốt ở đây là vào những lúc như vậy, chúng ta không thể dạy trẻ điều gì nữa, trẻ không đủ tỉnh táo để nghe thấy bạn nói gì. Trẻ đã mất kiểm soát.

Vì vậy hãy giúp trẻ bình tĩnh lại.

Một số trẻ sẽ phản ứng tích cực với những hành động hay lời nói âu yếm từ bạn khi đang ở trong cơn giận dữ. Bạn có thể xoa lưng, ôm ấp và hát cho trẻ nghe khi trẻ trải qua mọi cung bậc cảm xúc từ giận dữ, thất vọng tột độ, đến buồn bã và đôi khi hối hận. Và rồi khi trẻ được cho đủ thời gian để đi qua hết những cảm xúc đó, trẻ sẽ bình tĩnh lại và tiếp tục mọi thứ như bình thường. Nếu có thời gian hoặc có thể thay đổi kế hoạch, cha mẹ hãy cho con mình những khoảng thời gian ý nghĩa như vậy. Trẻ, trong vô thức, sẽ rất trân trọng việc chúng ta ở đó bên cạnh trẻ trong những giây phút rối bời đó.

Những đứa trẻ khác sẽ đẩy bạn ra xa và không muốn chạm vào. Trong trường hợp này, hãy đảm bảo trẻ được an toàn, không thể làm tổn thương bản thân hoặc người khác. Và cha mẹ hãy ở gần bên và đề nghị giúp đỡ, “Cha/mẹ ở đây nếu con cần giúp đỡ để bình tĩnh lại. Hoặc chúng ta có thể ôm nhau khi con sẵn sàng.” Sau khi cơn giận dữ qua đi, bạn có thể đề nghị được ôm lấy con, và làm điều đó khi con đồng ý.

Nếu trẻ ném đồ chơi hay quơ mạnh tay chân vào người khác bạn hãy đưa trẻ ra một nơi khác để đảm bảo an toàn cho cả trẻ và người khác. Và nói với trẻ một cách bình tĩnh rằng việc làm đau người khác là không được.

Đối với trẻ lờn, từ 3 tuổi trở lên, bạn có thể tạo ra một “khu vực yên tĩnh” để trẻ có thể sử dụng khi buồn. Đó có thể là một chiếc lều vải với vài chiếc gối, hoặc là một góc phòng có một vài món đồ chơi trẻ yêu thích. Cha mẹ có thể hỏi con xem con có muốn đến khu vực yên tĩnh đó để bình tĩnh lại không, hay muốn ở lại với cha mẹ.

Điều này khác với việc sử dụng hình phạt “time out” bởi vì trẻ vẫn nắm quyền kiểm soát và được tự mình đưa ra lựa chọn. Nếu trẻ vẫn còn giận dữ khi ra khỏi khu vực đó, bạn có thể nhẹ nhàng nói với trẻ rằng có vẻ như con vẫn cần bình tĩnh và hỏi xem con có muốn quay lại nơi đó hay không, hay đem thêm một số món đồ vào nơi đó không…

Sửa sai

Có thể bạn đang nghĩ rằng nếu tôi ở bên giúp đỡ khi con đang mất bình tĩnh, thì con có thể hiểu rằng hành vi của chúng là ổn và việc tức giận được khuyến khích?

Khi trẻ đang buồn bực khó chịu, mục tiêu của chúng ta chính là giúp trẻ bình tĩnh lại.

Khi trẻ bình tĩnh lại chính là lúc chúng ta giúp trẻ sửa sai. Nếu trẻ vẽ lên tường, bạn hãy yêu cầu trẻ lau chùi chỗ tường đó, có thể với sự giúp đỡ của bạn tùy tình hình. Nếu làm hư đồ chơi của anh/chị/em, trẻ có thể giúp sửa nó… Bằng cách này, trẻ học cách chịu trách nhiệm khi có sự cố xảy ra.

Và khi cơn giận dữ qua đi, nó thực sự chấm dứt.

Điều tốt ở trẻ nhỏ là chúng có thể nhanh chóng chuyển từ trạng thái tức giận và buồn bã sâu sắc sang trạng thái vui vẻ. Người lớn chúng ta cũng cần vượt qua và đừng để điều này làm bận lòng cả ngày bằng cách nhắc lại hay tiếp tục nói về nó.

Sau khi trẻ đã sửa sai, cha mẹ hãy cùng trẻ vượt qua và tiếp tục cuộc sống như bình thường.

Câu hỏi thường gặp

1. Chúng ta có nên phớt lờ cơn giận dữ của trẻ không?

Chúng ta không nên phớt lờ hay ngó lơ một đứa trẻ khi chúng đang nổi cơn thịnh nộ. Trẻ có thể không cho người khác chạm vào mình, nhưng vẫn rất cần sự quan tâm hỗ trợ của bạn và biết rằng bạn luôn sẵn sàng để đến với trẻ khi trẻ cần. Nếu đổi lại là bạn đang có những cảm xúc lớn bên trong nhưng chồng/vợ của bạn lại rời đi để bạn tự mình đối mặt thì bạn có thể cảm thấy không được quan tâm ủng hộ. Trẻ cũng vậy. Và chúng ta muốn cho con mình thấy rằng dù tốt hay xấu, chúng ta cũng sẽ ở bên cạnh con.

2. Tôi phải làm gì nếu con nổi cơn thịnh nộ khi đang ở ngoài đường?

Về cơ bản có hai lựa chọn:

1. Quay về nhà: nếu bạn cảm thấy ngại khi có người khác để ý mình, tốt nhất bạn nên rời đi. Đôi lúc điều này có nghĩa là bạn phải để lại nguyên xe đẩy hàng siêu thị với rất nhiều món bạn cần mua và ra về, và sau đó hỗ trợ trẻ theo những cách để đề cập ở trên.

2. Hỗ trợ trẻ ngay tại nơi đó: Bạn có thể ở ngay tại chỗ và làm những gì cần thiết để hỗ trợ trẻ. Nếu bạn có nhiều hơn một đứa trẻ đi cùng, hãy đảm bảo tất cả được an toàn. Và sau đó đưa ra sự giúp đỡ nhiều nhất có thể để giúp con bạn bình tĩnh lại. Những người xung quanh có thể thông cảm với bạn nhiều hơn bạn nghĩ, chứ không phải đang đánh giá bạn và con của bạn.

3. Bản thân tôi thấy khó giữ bình tĩnh. Tôi có thể làm gì?

Nếu cơn giận của con đã kích động bạn thì quả thực rất khó để bạn có thể giúp con bình tĩnh lại.

* Nếu chồng/vợ của bạn đi cùng, hãy nói với họ bạn đang bị kích động và trao việc hỗ trợ con cho họ. Còn bạn hay đi ra một nơi khác để lấy lại bình tĩnh.

* Chuẩn bị một câu nói hay hành động định thần để bạn có thể sử dụng, lặp đi lặp lại, ví dụ “Tôi hít vào sự bình tĩnh, và thở ra sự giận dữ”.

* Hãy nhớ đừng xem đó là sự công kích hướng vào bạn. Bạn có thể hình dung khoác bên ngoài một lớp áo giáp chống đạn, và chống được tất cả những lời nói hay hành động không hay nào từ con.